ΔΙΑΔΙΚΤΥΑΚΗ ΠΑΡΕΝΟΧΛΗΣΗ: Η ΣΚΟΤΕΙΝΗ ΠΛΕΥΡΑ ΤΩΝ SOCIAL MEDIA

Ξυπνάς το πρωί ανυποψίαστος/η, πιάνεις το κινητό σου και ανοίγεις τα social για να να ρίξεις μια ματιά. Στην αρχή, όλα φαίνονται καλά: λίγα memes, καμιά φωτογραφία φίλων, ίσως και ένα ενδιαφέρον άρθρο, μέχρι που πέφτεις πάνω σε ένα σχόλιο γεμάτο ειρωνεία ή και καθαρή επίθεση. Και κάπου εκεί σκέφτεσαι: «πότε έγινε αυτό τόσο συνηθισμένο;»

Η αλήθεια είναι ότι με την εξάπλωση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, τέτοιου είδους σχόλια έχουν γίνει σχεδόν καθημερινότητα. Δεν μιλάμε απλά για μια κακή στιγμή. Πρόκειται για μια μορφή διαδικτυακής παρενόχλησης, στην οποία κάποιοι χρήστες επιτίθενται σε άλλους με προσβλητικούς ή υποτιμητικούς χαρακτηρισμούς, συχνά πίσω από την ασφάλεια της ανωνυμίας.

Και δεν είναι κάτι σπάνιο. Πολλές διεθνείς έρευνες δείχνουν ότι μεγάλα ποσοστά χρηστών, ειδικά έφηβοι και νέοι, έχουν δεχθεί τέτοιες επιθέσεις. Στην Ελλάδα μάλιστα φαίνεται πως όσα παιδιά και έφηβοι πέφτουν θύματα εκφοβισμού στο διαδίκτυο είναι πολύ πιθανό να βιώνουν εκφοβισμό και στο σχολείο.

Η επιθετικότητα στο διαδίκτυο  έχει αρχίσει να απασχολεί έντονα τους ειδικούς, γιατί η συνεχής έκθεση σε τέτοιες συμπεριφορές μπορεί  να οδηγήσει σε άγχος ή κατάθλιψη,  να επηρεάσει την αυτοεκτίμησή μας, τον τρόπο που σχετιζόμαστε μεταξύ μας και κατ’ επέκταση και την ψυχική μας υγεία.

Ας  προσπαθήσουμε, λοιπόν,  να δούμε λίγο πιο ψύχραιμα τι κρύβεται πίσω από αυτή τη «διασπορά μίσους» στο διαδίκτυο, τι την προκαλεί και τι επιπτώσεις έχει. Και φυσικά, τι μπορούμε να κάνουμε, είτε ατομικά είτε μέσω κάποιας  πλατφόρμας  για να γίνει ο διαδικτυακός  χώρος λίγο πιο ανθρώπινος.

Αιτίες και Κίνητρα

• Ανωνυμία και ατιμωρησία: Χρήστες που νιώθουν πως δεν θα εντοπιστούν (λόγω ανώνυμου λογαριασμού) τείνουν να χαλαρώνουν τις αναστολές τους. Η έρευνα Wright (2013) δείχνει ότι όταν οι άνθρωποι πιστεύουν πως «δεν θα πιαστούν», γίνονται πιο επιθετικοί στο διαδίκτυο.
• Προσωπικότητα «Σκοτεινής Τριάδας»: Χαρακτηριστικά όπως ψυχοπάθεια και σαδισμός συσχετίζονται έντονα με το trolling.Σε σχετική έρευνα,  οι υψηλές βαθμολογίες σε ψυχοπάθεια και σαδισμό προέβλεψαν μελλοντική τάση για διαδικτυακή εκδίκηση.
• Συγκρουσιακά κίνητρα: Προσωπικοί παράγοντες (π.χ. άγχος, απογοήτευση, ανάγκη αυτοπροβολής) μπορούν να εκτονωθούν μέσα από διαδικτυακή επίθεση. Κατά κάποιον τρόπο, κάποιοι χρήστες εκτονώνουν την ένταση σε ένα ασφαλέστερο χώρο (ψηφιακό) από το να την εκφράσουν πρόσωπο με πρόσωπο.
• Κοινωνικές επιρροές: Σε ορισμένες διαδικτυακές κοινότητες, οι υβριστικοί τόνοι θεωρούνται αποδεκτοί. Η αίσθηση  του «ανήκειν» σε μια ομάδα μπορεί να παροτρύνει κάποια άτομα να υιοθετήσουν επιθετικό λόγο εναντίον αντιπάλων ή άλλων ατόμων εκτός ομάδας.

Έτσι, η ανωνυμία και η έλλειψη συνεπειών χαλαρώνουν τα όρια και την ηθική αναστολή, επιτρέποντας να εκφραστούν πιο εύκολα επιθετικές τάσεις. Ταυτόχρονα, το  χιούμορ ή ο σαρκασμός μεταξύ  φίλων μπορεί να μετατραπεί σε ανοχή υβριστικού λόγου, καθώς οι δράστες κρίνουν πως το «έγκλημα» τους είναι ασήμαντο ή είναι κάτι αστείο.

Photo: Karolina Grabowska/pexels

Επιπτώσεις στα θύματα

Οι συνέπειες των υβριστικών σχολίων στην ψυχική υγεία των θυμάτων είναι σοβαρές. Συχνά, προκαλούνται συναισθήματα φόβου, άγχους, μοναξιάς. Μεγάλη έρευνα  σε έφηβους έδειξε ότι τα θύματα διαδικτυακού εκφοβισμού εμφανίζουν σημαντικά αυξημένα ποσοστά κατάθλιψης και απογοήτευσης, ακόμη και αυτοκτονικές τάσεις. Σε ένα τέτοιο μοτίβο, ο δράστης συχνά φαίνεται να αποκτά υπεροχή μέσα από την επίθεσή του. Η αντίδραση που προκαλεί στο θύμα ενισχύει αυτή τη δυναμική, δημιουργώντας του άγχος και αίσθημα απειλής.

Παράλληλα, καταγράφονται ψυχοσωματικά συμπτώματα (π.χ. πονοκέφαλος, στομαχικές διαταραχές, αϋπνία) καθώς και μείωση αυτοεκτίμησης και εμπιστοσύνης στον εαυτό. Επιπλέον, πολλά θύματα αρχίζουν να απομακρύνονται από τους άλλους και να αντιμετωπίζουν  το διαδίκτυο πιο αρνητικά.

Σύμφωνα με έρευνα, πάνω από το 90% όσων υπέστησαν διαδικτυακή κακοποίηση ανέφεραν ότι επηρεάστηκε αρνητικά η ψυχολογία τους και η ποιότητα της  ζωή τους (θυμός, κατάθλιψη, απομόνωση). Η αντίδραση των θυμάτων περιλαμβάνει την προσπάθεια αποκοπής (π.χ. μπλοκάρισμα θυτών) αλλά και αναζήτησης υποστήριξης από φίλους, οικογένεια ή ειδικούς. Μελέτη αναφέρει ότι οι θιγόμενοι θεωρούν ότι ο αποκλεισμός και η αδιαφορία προς τον θύτη καθώς και η  ψυχοκοινωνική υποστήριξη  είναι τα πιο αποτελεσματικά μέσα αντιμετώπισης της παρενόχλησης.

Παρόλα αυτά, εάν η παρενόχληση είναι επίμονη, το θύμα μπορεί να βιώσει μακροχρόνιο τραύμα ή να απέχει πλήρως  από τα ψηφιακά μέσα, πράγμα που επηρεάζει αρνητικά την καθημερινή του ζωή και την ευημερία του.

Αντιμετώπιση -Παρεμβάσεις

Η πρόληψη και η αντιμετώπιση απαιτούν πολυδιάστατη προσέγγιση:

Εκπαιδευτικά προγράμματα σε Σχολεία που διδάσκουν δεξιότητες ενσυναίσθησης και υπεύθυνης χρήσης του διαδικτύου έχουν δείξει μείωση κρουσμάτων. Μετα-ανάλυση 44 παρεμβάσεων σε παιδιά/εφήβους βρήκε ότι, μετά τα προγράμματα πρόληψης, τα περιστατικά cyberbullying μειώθηκαν σημαντικά.

 Η ψυχοκοινωνική υποστήριξη είναι επίσης απαραίτητη: ομάδες αυτοβοήθειας, συμβουλευτικές υπηρεσίες και καμπάνιες αφύπνισης ενδυναμώνουν τους χρήστες να αντιδρούν σωστά και ενθαρρύνουν τα θύματα  να ζητήσουν βοήθεια.

 Τεχνολογικά εργαλεία από τις πλατφόρμες (όπως φίλτρα λέξεων-κλειδιών, μπλοκάρισμα χρηστών, συστήματα αναφοράς περιεχομένου) δίνουν στις εταιρείες τη δυνατότητα γρήγορης δράσης. Μελέτες δείχνουν ότι οι χρήστες που αξιοποιούν ενεργά τέτοια εργαλεία βιώνουν λιγότερη παρενόχληση.

Αν το σκεφτείς λίγο, δεν γράφει κάποιος προσβλητικά σχόλια τυχαία. Συνήθως υπάρχουν κάποιοι λόγοι από πίσω, άλλοι περισσότερο προφανείς και άλλοι λιγότερο.

Ένα πολύ σημαντικό ρόλο  παίζει η ανωνυμία. Όταν κάποιος πιστεύει ότι δεν θα τον εντοπίσουν, μπορεί να γράψει λόγια και χαρακτηρισμούς που ποτέ δεν θα τολμούσε να εκφράσει σε μια αλληλεπίδραση πρόσωπο με πρόσωπο. Ένα βασικό στοιχείο είναι αυτό που λέμε διαδικτυακή  «χαλάρωση των αναστολών”. Με απλά λόγια, όταν δεν έχεις απέναντί σου τον άλλον να δεις την αντίδρασή του, είναι πολύ πιο εύκολο να πεις κάτι σκληρό.

Υπάρχει βέβαια και η πλευρά της προσωπικότητας. Κάποια άτομα έχουν πιο έντονες τάσεις προς επιθετικές συμπεριφορές  ή ακόμη και μια διάθεση να προκαλούν τους άλλους (το γνωστό trolling). Σε τέτοιες περιπτώσεις, το διαδίκτυο απλώς δίνει τον  «χώρο» για να εκφραστεί αυτό πιο εύκολα.

Κάποιες  φορές παίζουν ρόλο  πιο προσωπικοί  παράγοντες, όπως το άγχος, ο εκνευρισμός ή η απογοήτευση. Κάποιος μπορεί να είχε μια δύσκολη  ημέρα και να ξεσπάσει online, γιατί εκεί νιώθει πιο «ασφαλής» απ’ ό,τι σε μια δια ζώσης  συζήτηση. Αν κάποιος είναι ήδη φορτισμένος  ή είναι κουρασμένος, μπορεί να φτάσει πιο εύκολα στα όριά του. Ένα σχόλιο ή ένα post μπορεί να λειτουργήσει σαν αφορμή, η γνωστή «σταγόνα που ξεχειλίζει το ποτήρι», και να βγει όλος ο θυμός προς τα έξω.

Από εκεί και πέρα, μπαίνει και κάτι πιο «ύπουλο»: ο τρόπος που δικαιολογούμε τη συμπεριφορά μας. Για παράδειγμα, κάποιος μπορεί να σκεφτεί «σιγά, δεν είναι και τίποτα» ή «άλλοι γράφουν πολύ χειρότερα». Ή ακόμα να μην βλέπει καν τον άλλον σαν πραγματικό άνθρωπο, αλλά απλώς σαν ένα username. Έτσι, είναι πιο εύκολο να αγνοήσει το πώς μπορεί να νιώθει ο άλλος.

Σημαντικό ρόλο παίζει και το περιβάλλον. Σε κάποιες online παρέες ή κοινότητες, ο επιθετικός λόγος θεωρείται σχεδόν φυσιολογικός. Όταν βλέπεις γύρω σου τέτοια σχόλια, είναι πιο εύκολο να τα υιοθετήσεις κι εσύ, ειδικά αν νιώθεις ότι έτσι «ανήκεις» στην ομάδα. Κάπως δημιουργείται ένα «εμείς εναντίον των άλλων», όπου η επιθετικότητα μοιάζει σχεδόν δικαιολογημένη.

Η ανωνυμία, η έλλειψη ελέγχου και η δυναμική της ομάδας κάνουν τα όρια να φαίνονται πιο χαλαρά. Και κάπως έτσι, κάτι που ξεκινά σαν αστείο μπορεί εύκολα να ξεφύγει και να γίνει κανονική προσβολή ή επίθεση.

Photo: Elisa Ventur/unsplash

Αντιμετώπιση και παρεμβάσεις

Για αρχή, η εκπαίδευση παίζει τεράστιο ρόλο. Προγράμματα σε σχολεία που μιλάνε για ενσυναίσθηση και σωστή χρήση του διαδικτύου φαίνεται ότι βοηθούν να μειωθούν τέτοια περιστατικά. Όταν μαθαίνεις από νωρίς τα όρια, είναι πιο δύσκολο να τα ξεπεράσεις.

Παράλληλα, σημαντική είναι και η υποστήριξη. Είτε μιλάμε για ομάδες, είτε για συμβουλευτική, είτε απλά για το να έχεις κάποιον να μιλήσεις,όλα αυτά βοηθούν να μη νιώθει το άτομο μόνο του. Και από την άλλη πλευρά, ακόμα και οι ίδιοι οι θύτες μπορούν να μάθουν πιο υγιείς τρόπους να διαχειρίζονται τα συναισθήματά τους.

Υπάρχουν βέβαια και τα εργαλεία που δίνουν οι ίδιες οι πλατφόρμες: μπλοκάρισμα, αναφορά περιεχομένου, φίλτρα. Μπορεί να φαίνονται απλά, αλλά όταν χρησιμοποιούνται σωστά, κάνουν διαφορά και περιορίζουν την παρενόχληση.

Η ευθύνη που έχουν πλατφόρμες και πολιτεία

Οι πλατφόρμες χρειάζεται να έχουν ξεκάθαρους κανόνες και, το πιο σημαντικό, να τους εφαρμόζουν.

Επιπλέον, η τεχνολογία μπορεί να βοηθήσει. Συστήματα που εντοπίζουν επιθετικό ή προσβλητικό λόγο μπορούν να περιορίσουν το πρόβλημα πριν καν εξαπλωθεί.

Από την άλλη, η πολιτεία έχει επίσης ρόλο. Κανονισμοί όπως ο Digital Services Act (Στην Ελλάδα, με τον Ν. 5099/2024) προσπαθούν να βάλουν ένα πλαίσιο και να υποχρεώσουν τις μεγάλες πλατφόρμες να προστατεύουν τους χρήστες τους πιο ουσιαστικά.

Ίσως τελικά το πιο σημαντικό είναι αυτό: να θυμόμαστε ότι ο τρόπος που μιλάμε online λέει πολλά για εμάς και επηρεάζει πραγματικά τους άλλους. Και αν ο καθένας κάνει ένα μικρό βήμα προς περισσότερη κατανόηση και σεβασμό, ο ψηφιακός χώρος μπορεί να γίνει λίγο πιο ανθρώπινος.

Την επόμενη φορά που θα μπεις στα  social θα μπορούσες να το κάνεις λίγο πιο συνειδητοποιημένος. Ίσως να σταματήσεις για ένα δευτερόλεπτο πριν γράψεις κάτι ή πριν απαντήσεις σε ένα σχόλιο.

Μια καλή ερώτηση που θα μπορούσαμε να θέσουμε στον εαυτό μας θα ήταν:

«Αυτό θα το έλεγα σε μια αλληλεπίδραση πρόσωπο με πρόσωπο»; Αν, όχι, μην το γράψεις ούτε στο διαδίκτυο.

Γιατί τελικά, πίσω από κάθε post, κάθε story, κάθε username, υπάρχει ένας άνθρωπος που διαβάζει, σκέφτεται, αισθάνεται.Και αυτό είναι εύκολο να το ξεχάσεις, αλλά κάνει όλη τη διαφορά.

Ίσως δεν μπορούμε να αλλάξουμε το διαδίκτυο από τη μια μέρα στην άλλη, αλλά μπορούμε να αλλάξουμε τον τρόπο που αλληλεπιδρούμε  μέσα σε αυτό. Ίσως,  αυτό αρκεί για να γίνει η αρχή.

Featured image: Αndrea Piacquadio/pexels

Βιβλιογραφία

Nixon, C. L. (2014). Current perspectives: The impact of cyberbullying on adolescent health. Adolescent Health, Medicine and Therapeutics, 5, 143–158. doi:10.2147/AHMT.S36456.

Wright, M. F. (2013). The relationship between young adults’ beliefs about anonymity and subsequent cyber aggression. Cyberpsychology, Behavior, and Social Networking, 16(12), 858–863. doi:10.1089/cyber.2013.0009.

Volkmer, S. A., Gaube, S., Raue, M., & Lermer, E. (2023). Troll story: The dark tetrad and online trolling revisited with a glance at humor. PLOS ONE, 18(3), e0280271. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0280271.

Zhang, K., Ma’rof, A. A., & Abdullah, H. (2024). The role of moral disengagement, anonymity perception, online disinhibition, and empathy in predicting cyberbullying perpetration among Chinese young adults. International Journal of Academic Research in Business and Social Sciences, 14(12), 1114–1124. doi:10.6007/IJARBSS/v14-i12/24048.

Nocera, T. R., Dahlen, E. R., Poor, A., Strowd, J., Dortch, A., & Van Overloop, E. C. (2022). Moral disengagement mechanisms predict cyber aggression among emerging adults. Cyberpsychology: Journal of Psychosocial Research on Cyberspace, 16(1), Article 6. https://doi.org/10.5817/CP2022-1-6.

Macháčková, H., Dedková, L., & Deliš, A. (2013). Effectiveness of coping strategies for victims of cyberbullying. Cyberpsychology: Journal of Psychosocial Research on Cyberspace, 7(3), Article 3. (Παρατίθεται μέσω).

Shi, Y., Lau, Y., Chan, H. H. H., Choi, J. K. K., Calvo-Morata, A., & Wong, S. H. (2025). School-based intervention on cyberbullying-related outcomes: A systematic review and meta-analysis. Trauma, Violence, & Abuse. Advance online publication. doi:10.1177/15248380251375480.

Piah, M. S. M. A., Yusoff, N. H., Shaari, A. H., & Shaari, A. A. H. (2026). Online stalking in the age of socio-digital interaction: A systematic literature review. International Journal of Police Science & Management, 28(1), 3–20. doi:10.1177/14613557251395981.

---